استفاده از استخوان برای ساخت زیورآلات و وسایل تزئینی، قدمتی بسیار طولانی دارد و به دوران انسانهای غارنشین بازمیگردد. انسانهای اولیه که تمام نیازهای خود را از دل طبیعت تأمین میکردند، از استخوان حیوانات شکارشده برای ساخت ابزار، لوازم روزمره، زیورآلات و حتی ثبت نقش و نگارهای هنری استفاده میکردند. استحکام بالا، قابلیت تراشکاری و رنگ روشن استخوان باعث شد این ماده طبیعی به یکی از نخستین متریالهای هنری بشر تبدیل شود.
یافتههای بهجامانده از دوران پارینهسنگی نشان میدهد انسانها علاقه زیادی به حکاکی روی عاج و استخوان داشتهاند. نقشهای حکشده روی عاج ماموتها و تصاویر کشفشده در غار «فوگلهرد» در نزدیکی شهر اولم آلمان، از شناختهشدهترین نمونههای هنر استخوانی در تاریخ هستند. همچنین در مصر باستان و بینالنهرین نیز مجسمهها، ابزارها و طلسمهایی از جنس عاج و استخوان کشف شده که قدمت آنها به قرن سوم پیش از میلاد میرسد.
اوج هنر حکاکی روی عاج
در قرون چهاردهم و پانزدهم میلادی، هنر حکاکی روی عاج مورد توجه ویژه هنرمندان قرار گرفت و در قرن هفدهم به دوران شکوفایی خود رسید. در آن زمان حتی برخی پادشاهان و اشرافزادگان نیز به جمعآوری آثار عاج علاقهمند بودند و مجموعههای ارزشمندی شکل گرفت. شهر «ارباخ» در منطقه اودنوالد آلمان به یکی از مهمترین مراکز هنر حکاکی عاج تبدیل شد؛ جایگاهی که هنوز هم حفظ شده و موزه عاج آلمان نیز در همین شهر قرار دارد. همچنین آموزش این هنر همچنان در مدارس تخصصی این منطقه ادامه دارد.
هنر استخوانتراشی در ایران
در ایران نیز هنر ساخت محصولات استخوانی جایگاه ویژهای پیدا کرد. هنرمندان ایرانی بهویژه از استخوان شتر استفاده میکردند؛ زیرا این نوع استخوان دوام و استحکام بالایی دارد و برای هنرهای ظریف و ماندگار بسیار مناسب است. از استخوان شتر در هنرهایی مانند خاتمکاری، نقاشی روی استخوان و ساخت زیورآلات سنتی استفاده میشود و این هنر همچنان در برخی شهرهای ایران رواج دارد.
مراحل آمادهسازی استخوان برای صنایع دستی
- برای تولید محصولات استخوانی، ابتدا استخوان شتر پس از ذبح باید در کوتاهترین زمان ممکن به کارگاههای مخصوص منتقل شود؛ زیرا تأخیر در این فرایند میتواند کیفیت استخوان را کاهش دهد و آن را برای استفاده هنری نامناسب کند.
- در مرحله بعد، استخوانها داخل مواد شیمیایی مخصوص قرار میگیرند تا چربیها و مواد اضافی از سطح و بافت داخلی آنها جدا شود. سپس برای سفید و تمیز شدن، استخوانها را در موادی مانند پودر سنگ مرمر، آب اکسیژنه یا آب آهک قرار میدهند.
- پس از پاکسازی کامل، استخوانها با دستگاههای ویژه برش داده میشوند و برای ساخت محصولات مختلف آماده خواهند شد.
- در نهایت هنرمندان روی این قطعات، هنرهایی مانند نقاشی، خاتمکاری یا حکاکی را اجرا میکنند.
کل فرایند آمادهسازی معمولاً بین ۱۵ تا ۳۰ روز زمان میبرد و پس از آن استخوانها به شکل محصولاتی مانند جعبههای تزئینی، سرمهدان، زیورآلات و دیگر آثار هنری درمیآیند.
خاتمکاری استخوانی؛ هنری ظریف و ماندگار
خاتمکاری یکی از اصیلترین و چشمنوازترین هنرهای سنتی ایران به شمار میرود؛ هنری که علاوه بر محبوبیت در میان مردم ایران، برای گردشگران خارجی نیز جذابیت زیادی دارد. ظرافت بالا، نظم هندسی و ترکیب هنرمندانه رنگها و متریال مختلف، خاتمکاری را به یکی از ارزشمندترین صنایع دستی ایرانی تبدیل کرده است.
درباره خاستگاه اصلی این هنر دیدگاههای متفاوتی وجود دارد، اما بسیاری اصفهان و شیراز را از مهمترین مراکز شکلگیری و گسترش خاتمکاری میدانند. این هنر روی متریالهای مختلفی مانند چوب، فلز و استخوان اجرا میشود. در ساخت آثار خاتم معمولاً از چوب درختانی مانند گردو، آبنوس، عناب و شمشاد استفاده میشود، اما کاربرد استخوان حیواناتی مانند شتر، اسب و حتی عاج فیل نیز در این هنر رواج داشته است.
مراحل ساخت خاتم استخوانی
برای تولید خاتم استخوانی، ابتدا استخوان حیوانات طی فرایندی خاص سفید و آمادهسازی میشود.
- استخوانها مدتی در آب آهک یا مواد مخصوص قرار میگیرند تا رنگ آنها کاملاً روشن و یکنواخت شود.
- سپس هنرمندان با ابزارهای دقیق، استخوان را به قطعات بسیار ظریف و منظم برش میدهند و با سوهانکاری، آنها را به شکلهای هندسی، بهویژه مثلثهای کوچک، درمیآورند.
- در مرحله بعد این قطعات با نظم و دقت فراوان کنار یکدیگر چیده شده و با استفاده از چسبهای سنتی در جای خود ثابت میشوند.
- سپس طرحها با نخهای مخصوص بسته میشوند تا نقشهای کامل شکل بگیرد. مجموعه این قطعات در نهایت تحت فشار قرار میگیرد تا قطعهای یکپارچه به نام «قامه» ساخته شود.
- پس از آماده شدن طرح خاتم، سطح کار صیقل داده میشود و برای محافظت در برابر رطوبت، گردوغبار و پوسیدگی، روی آن را با لاک یا پوششهای مخصوص میپوشانند.
هرچه ظرافت، استحکام و هماهنگی نقشها بیشتر باشد، ارزش هنری و کیفیت نهایی اثر نیز بالاتر خواهد بود.
نقاشی روی استخوان؛ تلفیق هنر و سنت
نقاشی روی استخوان نیز یکی دیگر از شاخههای ارزشمند صنایع دستی ایرانی است که هنرمندان در آن از نقشمایههای اصیل ایرانی بهره میبرند. طرحهایی مانند گل و مرغ، نقوش اسلیمی، تذهیب، مینیاتور، بناهای تاریخی و صحنههای شاهنامه از رایجترین نقشهایی هستند که روی استخوان اجرا میشوند.
همچنین نگارش اشعار، احادیث و خطوط خوشنویسی در کنار حاشیههای تذهیب و تشعیر، جلوهای ویژه به این آثار میبخشد و باعث محبوبیت بیشتر آنها شده است.
آمادهسازی استخوان برای نقاشی
برای آنکه استخوان سطحی مناسب برای نقاشی پیدا کند، ابتدا باید کاملاً سفید و صیقلی شود.
- در ایران معمولاً استخوانها را چند ماه در آب آهک یا چندین ساعت در محلول آب اکسیژنه قرار میدهند و سپس با مواد شوینده شستوشو میکنند تا به رنگ سفید مطلوب برسند.
- بعد از آمادهسازی، سطح استخوان با موادی مانند سریشم پوشانده میشود تا قابلیت جذب رنگ پیدا کند.
- سپس هنرمندان طرحهای مورد نظر را روی آن اجرا کرده و با رنگهای سنتی و دستساز به رنگآمیزی اثر میپردازند. استفاده از رنگهای طبیعی به دلیل دوام و ماندگاری بیشتر، در این هنر اهمیت زیادی دارد.
- برخی هنرمندان برای افزایش زیبایی و ارزش آثار، از ورقههای نازک طلا نیز در بخشهایی از طرح استفاده میکنند.
- در پایان، لایهای از پلیاستر یا پوشش محافظ روی اثر قرار میگیرد تا نقاشی ثابت بماند و سطح کار براق و درخشان شود.
نمونههایی از محصولات استخوانی در صنایع دستی
استخوان یکی از متریالهای پرکاربرد در صنایع دستی است که هم در هنرهایی مانند خاتمکاری استفاده میشود و هم بهعنوان پایه اصلی برخی محصولات به کار میرود. تنوع وسایلی که با استخوان ساخته میشوند بسیار زیاد است؛ از ابزارهای کاربردی مانند چاقو و سرمهدان گرفته تا وسایل تزئینی مانند تابلوها، جعبههای دکوری، تسبیح و تاس. در ادامه با چند نمونه از این محصولات آشنا میشویم.
جعبه دستمال کاغذی خاتمکاری استخوانی
جعبه دستمال کاغذی خاتمکاری از جمله وسایل محبوب در دکوراسیون خانههای ایرانی است. زمانی که در ساخت این جعبهها از استخوان استفاده میشود، علاوه بر جلوه هنری و زیبایی، دوام و استحکام آن نیز افزایش پیدا میکند. چنین محصولی میتواند حالوهوایی سنتی و اصیل به فضای خانه ببخشد و بهعنوان یک عنصر دکوری چشمنواز در دکوراسیون مورد استفاده قرار گیرد.
جعبه جواهرات استخوانی با طرح گل و مرغ
طرح «گل و مرغ» از مشهورترین و اصیلترین نقشهای هنر ایرانی است که پیشینهای طولانی در هنرهای سنتی دارد. استفاده از این نقش روی محصولات استخوانی، ارزش و زیبایی آنها را دوچندان میکند. جعبههای جواهرات استخوانی با این طرح معمولاً دارای چند بخش مجزا هستند و برای نگهداری انگشتر، گوشواره و سایر زیورآلات کوچک بسیار مناسباند.
سرمهدان استخوانی با نقش تذهیب
سرمه از گذشتههای دور در فرهنگهای مختلف کاربرد داشته و علاوه بر استفاده آرایشی، در برخی موارد به خواص درمانی آن نیز اشاره شده است. برای نگهداری سرمه معمولاً از سرمهدان استفاده میشود. سرمهدانهای ساختهشده از استخوان، به دلیل ظرافت و زیبایی خاص خود از محبوبترین انواع این محصول به شمار میآیند. نقاشیهای تذهیب روی بدنه این سرمهدانها جلوهای هنری به آنها میبخشد و بافت طبیعی استخوان نیز در ظاهر آن کاملاً قابل مشاهده است.
چاقوی آشپزخانه با دسته استخوانی
استخوان در ساخت دسته برخی چاقوهای باکیفیت نیز کاربرد دارد. استفاده از این متریال باعث افزایش استحکام و دوام دسته چاقو میشود. علاوه بر آن، زمانی که روی دسته چاقو نقاشی یا تزئینات هنری اجرا شود، این وسیله کاربردی میتواند به یک عنصر زیبا و متفاوت در آشپزخانه تبدیل شود.
زیورآلات استخوانی
زیورآلات ساختهشده از استخوان، به دلیل ظاهر خاص و متفاوت خود توجه بسیاری از علاقهمندان به استایلهای خاص را جلب میکنند. گردنبندها و دیگر زیورآلات استخوانی میتوانند جلوهای متفاوت به استایل روزمره ببخشند و در عین حال حس طبیعی و سنتی خاصی را به همراه داشته باشند.
چنانچه این مطلب برای شما مفید بود، توصیه می کنیم پست 7 گنجینه ایرانی: سفری به دنیای بینظیر صنایع دستی برتر ایران را از دست ندهید.
نظرات کاربران